Stok & Sevkiyat 6 dk okuma

Balya Sevkiyatında Kantar Farkı ve Tartım Kaybı Nasıl Önlenir?

Balya ve saman sevkiyatında çıkış ve varış kantarı arasındaki fark neden olur? Kabul edilebilir fire sınırları ve anlaşmazlıkları önleme yolları rehberde.

Şerif AkkoçKurucu, Akkoç TicaretYayın:
Kamyon kantarında tartım yapılan saman balyası yüklü tır ve tartım fişi

Tarladan ya da depodan 25 ton olarak yola çıkardığınız bir tır saman, alıcının fabrikasındaki veya çiftliğindeki kantara girdiğinde 24 ton 200 kilo geliyorsa masada ciddi bir problem var demektir. Kaba yem ve saman ticaretinde en sık karşılaşılan, alıcı ile satıcıyı en çok karşı karşıya getiren konu kantar farkı ve yol firesidir. Aradaki 500-800 kiloluk fark hem satıcının kârını eritir hem de alıcıda "eksik mal mı gönderildi?" şüphesi doğurur.

Oysa bu farkların büyük kısmı hırsızlıktan ya da kasıtlı eksik yüklemeden değil; fiziksel, teknik ve mekanik nedenlerden kaynaklanır. Doğru yöntemler, açık kurallar ve düzenli kayıtlarla tartım kayıplarını minimuma indirmek ve alıcıyla ters düşmeyi önlemek tamamen sizin elinizdedir.

Çıkış ve Varış Kantarı Arasındaki Farkın Teknik Nedenleri

Yükleme noktasındaki tartım ile boşaltma noktasındaki tartım değerlerinin birbirini tutmamasının arkasında sahada sıklıkla göz ardı edilen birkaç temel faktör yatar:

1. Nem Kaybı (Uçucu Fire)

Yonca, çayır otu veya saman balyalanırken yapısında belirli bir nem barındırır. Özellikle sıcak yaz günlerinde, üstü iyi brandalanmamış ya da rüzgar geçiren araçlarla yapılan 400-500 kilometrelik sevkiyatlarda balyalar hızla nem kaybeder. Yüzde 15 nemle yüklenen bir ottan yol boyunca uçan yüzde 2-3'lük su buharı, 25 tonluk bir yükte yaklaşık 500 ila 750 kilo net ağırlık kaybı demektir. Ürünün hacmi veya balya sayısı değişmez ama tonajı düşer.

2. Çekicinin Tükettiği Yakıt

Genellikle gözden kaçan en basit fizik kuralı yakıt ağırlığıdır. Yüklü bir tır uzun yolda 100 kilometrede ortalama 35-45 litre mazot tüketir. 600 kilometrelik bir sevkiyatta araç deposundaki 200-250 litre mazotu yakmış olur. Bir litre dizel yakıt yaklaşık 0,83-0,85 kg ağırlığa sahiptir. Dolayısıyla sadece yakılan yakıt nedeniyle aracın brüt ağırlığı varış noktasında 170-210 kilo daha hafif çıkar. Varışta darası baştan alınmayan araçlarda bu miktar doğrudan ürün firesi sanılır.

3. Kantar Kalibrasyonu ve Zemin Hataları

Türkiye genelinde sanayi, kooperatif veya özel işletme kantarlarının kalibrasyon hassasiyetleri birebir aynı değildir. Yasal toleranslar dahilinde bile iki farklı kantarda 20-30 tonluk bir araç tartıldığında binde 2 ila binde 5 arasında kalibrasyon sapması normal kabul edilir. Bu da 25 tonda tek başına 50-125 kiloluk bir oynama yaratabilir. Kantarın rüzgar alması, platform üzerinde çamur veya kar birikmesi de tartımı etkiler.

4. Şoför ve Araç Donanımı Değişiklikleri

Çıkış kantarında şoför kabindeyken varış kantarında dışarıda tartım yapılması, araçtaki su bidonlarının doldurulup boşaltılması, takozların indirilmesi veya stepne değişimi gibi durumlar brüt ağırlığı 80-150 kilo civarında doğrudan değiştirebilir.

Kantar Farkı NedeniTipik Tonaj Etkisi (25 Ton Yükte)Nasıl Önlenir?
Nem Kaybı250 - 750 kgSıkı brandalama, yükleme anı nem ölçümü
Yakıt Tüketimi150 - 220 kgVarışta mutlaka boş dara tartımı yapılması
Kantar Kalibrasyon Sapması50 - 150 kgOnaylı, mühürlü kantarların tercih edilmesi
Yolda Dökülme / Savrulma50 - 100 kgUygun balya istifi ve file/branda kullanımı
Şoför/Kabir Değişikliği70 - 120 kgTartım anında kabin içinin standart tutulması

Sevkiyatta Kabul Edilebilir Fire Sınırı Ne Kadardır?

Kaba yem sektöründe ticari teamüllere göre uzun yol nakliyelerinde kabul edilebilir doğal fire sınırı genellikle yüzde 1 ila yüzde 2 aralığındadır. Yani 20 tonluk bir saman yüklemesinde 200 ila 400 kiloluk fark, yol mesafesine ve hava sıcaklığına bağlı olarak makul karşılanır.

Ancak bu tolerans sınırı alıcıyla önceden konuşulup yazılı hale getirilmezse, 150 kiloluk bir fark bile ödeme kesintisine veya fatura iptaline gerekçe yapılabilir. Özellikle kurak dönemde yapılan sevkiyatlarda sözleşmeye "Kantar farkında %1,5'e kadar olan yol firesi alıcı/satıcı tarafından karşılanır" şeklinde net bir madde eklenmesi ticari güvenliği sağlar.

Kamyon ve tır bazlı taşımalarda tonaj sınırlarına ve dingil ağırlıklarına dikkat etmek de en az kantar firesi kadar mühimdir. Yoldaki denetimlerde ceza riskini azaltmak için kantar cezası ve gabari kuralları içeriğimizdeki yasal çerçeveye mutlaka göz atın.

Alıcıyla Kantar Anlaşmazlığını Önleme Kontrol Listesi

Kantar farkı yüzünden alacaklarınızın kesilmesini istemiyorsanız, sevkiyat sürecini şu 5 adımlı disiplinle yürütmelisiniz:

  1. Yükleme Öncesi ve Sonrası Dara Tartımı: Aracı yüklemeden hemen önce boş darasını tarttırın, yükleme biter bitmez aynı kantarda dolu ağırlığını ölçtürün. Aradaki farkı net yük olarak fişe işletin.
  2. Kantar Fişlerinin Fotoğrafını Alıcıya İletin: Araç tarladan veya depodan çıktığı anda şoförün aldığı kantar fişinin net bir fotoğrafını ve araç plakasını alıcıya iletin. Çıkış kantarı fişinin tarih ve saat damgası tartışmaları baştan keser.
  3. Branda ve Mühür Güvencesi: Yükün üzerini hava almayacak şekilde kapattıktan sonra gerekirse branda kordonuna tek kullanımlık plastik güvenlik mührü takın. Bu, yolda yükün dökülmediğini veya araçtan balya indirilmediğini garanti eder.
  4. Varış Noktasında Aynı Prosedür: Alıcı kantara girdiğinde araç önce dolu tartılmalı, boşaltma bittikten sonra tekrar darası alınmalıdır. Çıkış net ağırlığı ile varış net ağırlığı karşılaştırılmalıdır. Yalnızca brüt tartımları kıyaslamak yakıt kaybı nedeniyle sizi yanıltır.
  5. Nem Değerini İrsaliyeye Not Edin: Yükleme yaparken bir balya nem ölçer ile ortalama nemi ölçüp saman satışı ve irsaliye takibi belgelerine veya irsaliyenin açıklama bölümüne "Yükleme anı ortalama nem: %14" şeklinde not düşün.

Saha İpucu: Alıcının kantarı ile sizin kantarınız arasında 500 kilodan fazla açıklanamayan bir fark çıkarsa, yükü boşaltmadan önce aracı en yakın bağımsız bir belediye veya kooperatif kantarına yönlendirerek üçüncü bir tartım teyidi isteyin.

Tır ve Kamyon Sevkiyatında Dijital Kayıt Düzeni

Sezon içinde onlarca tır saman veya ot sevk eden işletmeler için kantar fişlerini torpido gözlerinde veya cep telefonu galerilerinde takip etmek büyük bir karmaşaya yol açar. Kaybolan bir kantar fişi, haftalar sonra alıcı cari hesabını kapatırken ciddi nakit kesintilerine neden olur.

Bu noktada araç bazında kayıt tutmak hayati önem taşır. AnızPro gibi bir sevkiyat takip programı kullandığınızda, tarladan çıkan her kamyonun plakasını, şoför bilgisini, çıkış net tonajını ve balya sayısını sisteme tek dokunuşla işleyebilirsiniz. Kantar fişinin fotoğrafı sevkiyat kartına bağlandığı için varış noktasındaki kantarda bir uyumsuzluk yaşandığında tüm veriler saniyeler içinde elinizin altında olur. Böylece sezon sonunda hangi müşteriye kaç ton sevk edildiği, toplamda ne kadar tartım firesi verildiği net olarak raporlanır ve belirsizlik yüzünden para kaybetmezsiniz.

Sık sorulan sorular

Balya nakliyesinde kabul edilebilir kantar firesi ne kadardır?

Kaba yem ve balya ticaretinde yol mesafesine, ürün nemine ve hava koşullarına bağlı olarak yüzde 1 ile 2 arasındaki tonaj farkı genellikle normal fire kabul edilir. Bu oranın üzerindeki eksilmeler kantar kalibrasyon hatası, dökülme veya yükleme anındaki aşırı nemden kaynaklanabilir.

Varış kantarında tonaj eksik çıkarsa ne yapılmalıdır?

Eğer fark kabul edilebilir fire sınırının üzerindeyse araç boşaltılmadan önce bölgedeki resmi veya bağımsız bir üçüncü kantarda teyit tartımı yapılmalıdır. Ayrıca çıkıştaki ve varıştaki boş araç daraları karşılaştırılarak yakıt tüketimi veya donanım farkı netleştirilmelidir.

Kamyonun yakıt tüketimi kantar sonucunu ne kadar etkiler?

Yüklü bir tır 400-600 kilometrelik bir hatta yaklaşık 150-250 litre motorin yakar. Bu yakıt tüketimi aracın brüt ağırlığını 130 ila 210 kilogram arasında düşürür. Varışta aracın boş darası yeniden tartılmazsa bu miktar doğrudan balya ağırlığından düşülmüş gibi görünür.

AnızPro ile

Her seferi araç, şoför ve adetle kaydet; kamyonun nerede olduğunu haritada gör.

AnızPro sevkiyat takibinde yüklenen ve teslim edilen adet tarla sayımıyla mutabık kalır; araçlar telefon konumuyla canlı izlenir, makbuz WhatsApp’tan gider.

İlgili yazılar