Saman Satışı: Alıcı Bulma, İrsaliye ve Tahsilat Takibi

Saman satışı nasıl yapılır?

Saman satışı dört halkadan oluşur: samanı alacak doğru alıcıyı bulmak, numune ve nem üzerinden adet mi kilo mu satılacağını netleştirmek, yükü sevk irsaliyesi, kantar fişi ve teslim tutanağıyla göndermek, son olarak tahsilatı cari hesapta vadesine kadar izlemek. Bu halkalardan biri eksik kalırsa ya para geç gelir ya da adet ve kilo tartışması çıkar.

Balya işi sezonluk bir iştir; yaz aylarında kısa sürede yüzlerce, bazen binlerce balya toplanır ve satış çoğu zaman aylara yayılır. Satılan her kamyon için kim, ne zaman, kaç adet, kaç kilo ve ne kadar borç sorularının cevabı bir yerde yazılı olmalıdır. Aşağıda alıcıdan tahsilata kadar her aşamayı sırayla ele alıyoruz.

Samanı kim alır?

Saman alıcısı denince akla ilk olarak hayvancılık işletmeleri gelir, ancak pazar bundan daha geniştir. Alıcı türünü bilmek hem hangi kalitedeki balyayı kime teklif edeceğinizi hem de ödeme alışkanlıklarını öngörmenizi sağlar.

• Besi çiftlikleri: Yüksek adetli, düzenli alım yapar. Tonaj ve fiyat öne çıkar; kalite beklentisi süt işletmelerine göre daha esnektir.
• Süt çiftlikleri: Küf ve toz konusunda hassastır, temiz ve kuru balya ister. Sabit tedarikçiyle çalışmayı tercih eder, yıl boyu alım yapabilir.
• Yem bayileri ve tüccarlar: Toplu alıp perakende dağıtır. Standart boyutta, düzgün bağlanmış ve depoya yakın balya arar; adet üzerinden pazarlık yaygındır.
• At çiftlikleri ve haralar: Adet olarak az ama kalite olarak seçici alıcıdır. Tozsuz, küfsüz, düzgün kesimli balya ister.
• Mantar üreticileri: Buğday samanını kompost hammaddesi olarak kullanır. Nem ve yabancı ot oranına bakar; sezon dışında da alım yapabilir.
• İhracatçı tüccar: Genellikle preslenmiş veya belirli boyutta balya ister, belge düzeni sıkıdır. Fatura ve irsaliye eksiksiz olmalıdır.
• Komşu köy ve küçük üreticiler: Az adetli, çoğu zaman peşin veya kısa vadeli satış. Nakliyeyi genellikle alıcı kendisi yapar.

Alıcı nasıl bulunur?

En sağlam kanal bölgesel tüccar ağıdır. Aynı bölgede yıllardır balya alan tüccarlar, kantarcılar ve nakliyeciler birbirini tanır; bir sezon düzgün mal teslim eden satıcının adı bir sonraki sezon kendiliğinden dolaşır. Bu ağa girmenin yolu, ilk satışları küçük tutup sözünüzü eksiksiz yerine getirmektir.

Tarım kredi kooperatifleri, damızlık ve süt üretici birlikleri de alıcıyla satıcıyı buluşturur. Üye çiftliklerin kaba yem ihtiyacı çoğu zaman birlik üzerinden duyurulur; birliğe kendinizi ve kapasitenizi tanıtmak, tek tek çiftlik gezmekten daha hızlı sonuç verir. Bölgenizdeki ziraat odası da benzer bir köprü olabilir.

İlan siteleri ve sosyal medya grupları uzak bölgelerdeki alıcılara ulaşmanın en kolay yoludur. Kuraklık yaşanan bir bölgedeki çiftlik, yüzlerce kilometre öteden saman aratabilir. Bu kanalda fotoğraf, balya boyutu, tahmini ağırlık ve yükleme yeri açık yazılmalıdır; tanımadığınız alıcıyla ilk iş mutlaka peşin veya kaporayla yapılmalıdır.

Uzun vadede en değerli alıcı tekrar eden müşteridir. Her yıl aynı çiftliğe aynı kalitede balya veren satıcı, sezon başında pazarlık yapmadan siparişini alır. Bu ilişkiyi kuran şey fiyat değil; adet ve kilonun söylendiği gibi çıkması, teslim saatine uyulması ve ödemede sorun yaşanmamasıdır.

Satış öncesi hangi konular netleşmeli?

Satış konuşması balyanın kendisiyle başlar. Alıcıya birkaç balyadan alınmış numune gösterin veya fotoğraf gönderin; renk, koku, yabancı ot ve toz görünür olsun. Nem ölçer varsa değeri söyleyin; nemli balya depoda kızışır ve alıcının elinde kalır, bu tür bir şikâyet bir sonraki satışı da kapatır. Depoda bekleyen balyanın nem ve kızışma riskini balya depolama yazımızda ele aldık.

Adet mi, kilo mu?

Türkiye’de saman geleneksel olarak adet üzerinden konuşulur, ancak aynı boyuttaki iki balya arasında bile belirgin kilo farkı olabilir. Adetle satışta alıcı hafif balyadan, kiloyla satışta satıcı nemli balyanın fazla göstermesinden şüphelenir. Bu yüzden büyük partilerde kantar kilosu esas alınır, adet ise yükleme sayımı için tutulur. Balya ağırlığını etkileyen etkenleri saman balyası kaç kilo yazımızda bulabilirsiniz.

Pazarlığa oturmadan önce fiyatı neyin belirlediğini bilmek gerekir: balya tipi ve boyutu, nem, saman türü, bölge, sezon, nakliye mesafesi ve alıcının aciliyeti. Bu etkenleri balya fiyatı neye göre belirlenir yazımızda tek tek açıkladık. Anlaşma sağlanınca adet veya kilo birimi, yükleme yeri, nakliyenin kime ait olduğu ve ödeme vadesi tek bir mesajda yazılı hâle getirilmelidir.

Saman sevkiyatında hangi belgeler düzenlenir?

Yük yola çıktığı anda yanında bir sevk belgesi olmalıdır. Ticari işletmeler için bu belge sevk irsaliyesidir; belirli ölçeğin üzerindeki mükellefler için irsaliye elektronik ortamda, e-irsaliye olarak düzenlenir. Fatura ise satışın mali belgesidir ve irsaliyeden sonra düzenlenir; irsaliye malı, fatura parayı temsil eder. Kapsam, süre ve zorunluluklar mükellef türüne göre değiştiği için bu konuda mali müşavirinizin görüşünü alın.

Tarlasında balya yaptırıp satan çiftçi çoğu zaman defter tutmayan, gerçek usulde vergilendirilmeyen üreticidir. Böyle bir çiftçiden alım yapan tüccar veya işletme fatura yerine müstahsil makbuzu düzenler; makbuzu alıcı keser, çiftçi imzalar ve üzerinde vergi kesintisi uygulanır. Kimin hangi belgeyi düzenleyeceği çiftçinin statüsüne ve alıcının mükellefiyetine bağlıdır; burada yazılanlar vergi danışmanlığı yerine geçmez, kendi durumunuz için mali müşavirinize danışın.

Kantar fişi çoğu satışta en çok başvurulan belgedir. Aracın boş ağırlığı, dolu ağırlığı, plaka, tarih ve saat fişte yer alır; net kilo bu iki değerin farkıdır. Yüklemeden önce boş tartım yapılmamışsa net kiloyu ispat etmek zorlaşır, bu yüzden şoföre boş kantar fişini yanına almasını hatırlatın.

Teslim tutanağı resmi bir belge değildir ama en çok tartışmayı önleyen kâğıttır. Yük indirilirken alıcı veya deposundaki yetkili adedi sayar, varsa kırık ve nemli balyayı not eder ve tutanağı imzalar. Bir hafta sonra gelen “eksik geldi” itirazına karşı elinizdeki tek kanıt bu imzadır.

Tahsilat nasıl takip edilir?

Saman satışında peşin ödeme en az riskli yoldur, ancak büyük alıcılar çoğu zaman vade ister. Vadeli satışta üç konuyu baştan yazılı hâle getirin: vade tarihi, ödeme şekli ve kısmi ödemeye izin verilip verilmediği. Havale ve EFT iz bırakır; nakit ödemede mutlaka makbuz kesin ve iki tarafta da kopyası kalsın.

Çek ve senet balya piyasasında yaygındır, riski de aynı ölçüde yüksektir. Çek alırken keşidecinin kim olduğuna, çekin ciro zincirine ve vadenin uzunluğuna bakın; karekodlu çeklerde bankanız üzerinden keşidecinin geçmişini sorgulayabilirsiniz. Tanımadığınız alıcıdan uzun vadeli çekle ilk satışı yapmak, samanı bedelsiz vermeye yakın bir risktir.

Cari hesap, her alıcıyla aranızdaki borç ve alacağı sevkiyat bazında tutan kayıttır. Her yük carinin borç tarafına, her ödeme alacak tarafına yazılır; aradaki fark güncel bakiyedir. Kısmi ödemeler bu düzende karışmaz: alıcı üç kamyonluk borcun bir kısmını ödediğinde hangi sevkiyatın kapandığı, hangisinin açık kaldığı görünür.

Mutabakat, belirli aralıklarla iki tarafın bakiyeyi karşılıklı teyit etmesidir. Ay sonunda alıcıya sevkiyat listesi ve bakiye gönderip onayını almak, sezon sonunda ortaya çıkabilecek “ben o kamyonu ödedim” tartışmasını baştan keser. Vadesi geçen bakiyeyi ilk hafta içinde nazikçe hatırlatmak, üç ay sonra hatırlatmaktan çok daha etkilidir.

Sevkiyat planı nasıl yapılır?

Bir kamyona kaç balya sığacağı balya tipine, boyuta ve araca göre değişir; bu sayıyı bilmek hem nakliye maliyetini hem de alıcıya söyleyeceğiniz adedi belirler. Tır, kamyon ve römork için yaklaşık kapasiteleri bir kamyona kaç balya sığar yazımızda topladık. Yükleme günü, plaka, şoför adı ve telefonu alıcıya önceden bildirilmelidir; alıcı deposunda forklift veya işçi buna göre hazır bekler.

Teslim saati küçük bir ayrıntı gibi görünür ama en çok sorun çıkaran konulardan biridir. Akşam geç saatte gelen yük indirilemez, şoför bekler, ertesi gün sayım alıcının tek başına yaptığı bir işe dönüşür. Sabah saatlerinde teslim planlamak, sayımın iki tarafın gözü önünde yapılmasını sağlar.

Satıştan tahsilata 8 adım

1. Alıcıyla balya tipi, tahmini ağırlık, nem ve numune üzerinde anlaşın; fotoğraf gönderin.
2. Adet mi kilo mu satılacağını, yükleme yerini ve nakliyenin kime ait olduğunu tek mesajda yazılı hâle getirin.
3. Ödeme şeklini ve vadeyi netleştirin; tanımadığınız alıcıda peşin veya kapora isteyin.
4. Kamyon kapasitesine göre yükleme planı yapın; plaka, şoför ve teslim saatini alıcıya bildirin.
5. Yüklemede adedi sayın, aracı boş ve dolu tartın, kantar fişlerini saklayın.
6. Sevk irsaliyesini veya duruma göre müstahsil makbuzunu mali müşavirinizin yönlendirmesiyle düzenleyin; belge araçla birlikte gitsin.
7. Teslimde adedi alıcıyla birlikte sayın, kusur varsa not edin, teslim tutanağını imzalatın.
8. Sevkiyatı müşteri carisine borç yazın; ödemeleri vadesinde takip edin, kısmi ödemeleri işleyin ve dönem sonunda mutabakat yapın.

Kayıtları tek yerde nasıl tutarsınız?

Sezon boyunca on farklı alıcıya kırk kamyon gönderen bir işletmede kantar fişleri torpido gözünde, adetler telefon mesajlarında, ödemeler banka ekstresinde kalır. Üçünü sezon sonunda birleştirmek günler alır ve çoğu zaman bir iki kamyon açıkta kalır. Saman satışında sevkiyat, belge ve tahsilatın aynı kayıtta durması bu yüzden bir tercih değil zorunluluktur.

AnızPro bu zinciri tek kayıtta tutar: yükleme sevkiyat olarak girilir; hangi tarladan kaç balya çıktığı, kantar kilosu, plaka ve şoför bilgisi kayda işlenir. Sevkiyat kapanınca alıcıya WhatsApp üzerinden adet ve kilo bilgisini içeren makbuz özeti gider; tutar müşteri carisine borç olarak düşer ve tahsilat girildiğinde bakiye güncellenir. Böylece hangi alıcının hangi kamyonu ödemediği tek bakışta görünür. Tarladan çıkan balyanın depoya ve sevkiyata kadar nasıl izlendiğini balya sayım ve stok takibi yazımızda anlattık.

Kontrol listesi

• Alıcı türüne göre kalite ve adet beklentisini önceden öğrenin.
• Tanımadığınız alıcıyla ilk satışı peşin veya kaporayla yapın.
• Adet mi kilo mu, yükleme yeri, nakliye ve vade tek mesajda yazılı olsun.
• Numune, fotoğraf ve nem değerini satış öncesinde paylaşın.
• Aracı boş ve dolu tartın; kantar fişlerini saklayın.
• Sevk irsaliyesi veya müstahsil makbuzu için mali müşavirinize danışın; belge araçla gitsin.
• Teslimde birlikte sayım yapın, tutanağı imzalatın.
• Her sevkiyatı cariye yazın, vadeyi izleyin, ay sonunda mutabakat alın.