Kaba Yem 7 dk okuma

Besi Danalarında Saman ve Kaba Yem Oranı: Asidoz Önleme

Besi danalarında asidozu önlemek ve karkas randımanını artırmak için rasyonda ideal saman ve kaba yem oranı nasıl olmalı? Pratik besi rehberi.

Şerif AkkoçKurucu, Akkoç TicaretYayın:
Besi ahırında yem karma vagonundan dökülen saman ve kesif yem karışımıyla beslenen besi danaları

Besi işletmelerinde temel hedef, danaların günde en yüksek canlı ağırlık artışına ulaşması ve kesim olgunluğuna karlı bir sürede gelmesidir. Bu hedef doğrultusunda yetiştiriciler, enerjisi yüksek tahıl kırmalarını ve fabrika besi yemlerini rasyonda sıkça artırır. Ancak kesif yemin dozunu kaçırıp kaba yemi kıstığınızda hayvanın işkembesi hızla alarm verir. Besicilikte karkas randımanını korurken hayvan sağlığını riske atmamak için beside saman oranı ve kaba yem dengesini doğru kurmak hayati bir zorunluluktur.

Saman genellikle "dolgu maddesi" veya besin değeri düşük bir atık gibi görülür. Oysa geviş getiren bir hayvanın anatomisi gereği saman, işkembe sağlığının ve sindirim dengesinin en büyük sigortasıdır. Samanı rasyondan tamamen çıkardığınız veya çok aza indirdiğiniz anda asidoz (işkembe ekşimesi), tırnak bozuklukları ve ani yemden kesilmeler kaçınılmaz hale gelir.

Asidoz Nedir ve Kaba Yem Neden Hayatidir?

İşkembe (rumen), trilyonlarca mikroorganizmanın sindirilemeyen lifleri fermente ederek ete ve yağa dönüştürdüğü devasa bir fermantasyon tankıdır. Bu tankın sağlıklı çalışabilmesi için işkembe sıvısının pH değerinin 5,8 ile 6,5 arasında dengede kalması gerekir.

Hayvan yüksek oranda arpa, mısır veya fabrika yemi tükettiğinde, bu yemlerdeki nişasta rumende çok hızlı parçalanır ve ortama laktik asit salgılanır. Eğer hayvan yeterince kaba yem yememişse:

  • Geviş getirme hareketi durma noktasına gelir.
  • Tükürük salgısı ciddi oranda azalır. (Tükürük, doğanın en güçlü sodyum bikarbonat tamponlayıcısıdır; günde litrelerce üretilerek rumen asidini nötrler).
  • İşkembe pH’ı kritik sınır olan 5,5’in altına iner.
  • Rumen duvarındaki emici papillalar yanar, kan dolaşımına toksinler geçer ve akut ya da subakut (gizli) asidoz tablosu şekillenir.

Bu tablo ortaya çıktığında danalar yemden kesilir, dışkı sarımtırak ve gazlı bir hal alır, topallıklar başlar ve günlük kilo artışı durur. İşte bu yüzden rasyona giren saman miktarı, sadece maliyeti düşürmek için değil, metabolizmayı ayakta tutmak için vazgeçilmezdir. Samanın türüne göre besleme değerini daha iyi anlamak için arpa samanı ile buğday samanı arasındaki farklar yazımıza göz atabilirsiniz.

Besi Dönemlerine Göre Saman ve Kaba Yem Oranları

Besinin ilk gününden kesim gününe kadar aynı oranda kaba yem verilmez. Dönem ilerledikçe ve hayvanın canlı ağırlığı arttıkça rasyonun enerji yoğunluğu yükseltilir, kaba yem oranı ise kontrollü şekilde düşürülür. Ancak kaba yem oranı ne kadar düşerse düşsün, güvenli bir alt limitin altına inilmemelidir.

Besi sürecinde kaba yem dengesini aşağıdaki dönemlere göre planlamak sahadaki en yaygın ve güvenli yaklaşımdır:

Besi DönemiCanlı Ağırlık AralığıToplam Kuru Maddede Kaba Yem OranıÖrnek Saman / Kaba Yem Miktarı (Günlük/Hayvan)
Alıştırma (Adaptasyon)200 - 300 kg%35 - %502,5 - 4,0 kg (Kuru ot, kaliteli saman, az yonca)
Geliştirme Dönemi300 - 450 kg%20 - %301,8 - 2,5 kg (Saman, silaj veya çayır otu)
Bitiriş (Son Dönem)450 kg ve Kesim%10 - %151,0 - 1,5 kg (İyi kıyılmış saman veya kuru ot)

Kritik Kural: Besi bitiriş döneminde bile hayvan başına günlük en az 1-1,2 kg kuru saman veya muadili etkili lif verilmelidir. Rasyondaki kaba yem kuru maddesi hiçbir koşulda %10 sınırının altına çekilmemelidir.

Bitiriş rasyonunda yüksek arpa veya mısır kırması kullanıyorsanız, samanın lif yapısı geviş getirmeyi uyararak işkembeyi temizler. Kaba yemin türü, depolanması ve kalitesi hakkında daha kapsamlı bilgi almak için kaba yem nedir içeriğimizi inceleyebilirsiniz.

Samanın Partikül Boyutu: Toz Saman Neden İşe Yaramaz?

Sahada sıkça yapılan en büyük hatalardan biri, samanı aşırı ince öğüterek un kıvamına getirmek ya da saman tozunu rasyona katmaktır. Unutmayın: Samanın kimyasal besin değeri değil, fiziksel etkinliği işkembeyi korur.

  1. Aşırı Kısa / Toz Saman (1 cm altı): İşkembe duvarına mekanik bir uyarı veremez. Hayvan bunu geviş getirmeden doğrudan yutar. Rumen içinde yüzücü lif tabakası (mat) oluşturamaz ve sindirim kanalını hızla terk eder. Sonuç olarak asidozu önleme kabiliyetini tamamen kaybeder.
  2. İdeal Kaba Yem Boyutu (3 – 7 cm): Yem karma vagonunda doğranan samanın ağırlıklı olarak 3 ila 7 cm arasında kalması istenir. Bu boyut, dananın yemi seçmesini (ayıklamasını) engeller ve işkembe hareketlerini maksimum seviyede uyarır.
  3. Aşırı Uzun Saman (10 cm üzeri): Eğer saman çok uzun bırakılırsa, akıllı besi danaları kaba yemi yemliğin kenarına iterek sadece lezzetli ve enerjik olan kesif yemi yer. Bu da grup besisinde yem seçmeye ve yine gizli asidoza yol açar.

Yem karma vagonunuzun bıçaklarını ve karıştırma süresini bu partikül dağılımını elde edecek şekilde ayarlamanız gerekir. Vagonu gereğinden fazla çalıştırıp samanı un ufak etmek fayda değil, doğrudan sağlık problemi getirir.

Asidoz Belirtileri: Sahada Hızlı Kontrol Listesi

Ahırda dolaşırken asidozun ayak seslerini erken fark edebilirsiniz. Akut asidoz hayvanı yatağa düşürüp acil müdahale gerektirirken, asıl sinsi tehlike çiftlik ekonomisini kemiren subakut (gizli) rumen asidozudur (SARA).

Aşağıdaki belirtilerden birkaçı ahırınızda mevcutsa beside saman oranını ve kesif yem dengesini acilen gözden geçirmelisiniz:

  • [ ] Geviş Getirme Sayısı: Dinlenme anında ahırdaki danaların en az %50-60'ı geviş getiriyor olmalıdır. Geviş getiren hayvan sayısı azaldıysa lif yetersizdir.
  • [ ] Dışkı Kıvamı ve Rengi: Dışkı cıvık, köpüklü, gaz kabarcıklı ve parlak gri-sarı bir renkte mi? Bu durum sindirilmemiş nişastanın bağırsağa geçtiğini gösterir.
  • [ ] Yem Tüketiminde Dalgalanma: Danalar bir gün iştahla yiyip ertesi gün yemliğe yanaşmıyor mu? Bu tipik bir gizli asidoz döngüsüdür.
  • [ ] Tırnak Sorunları ve Laminitis: Ayaklarda kızarıklık, tırnak uzaması, basış bozukluğu ve topallıkların artması işkembedeki asit dengesizliğinin doğrudan sonucudur.
  • [ ] Yabancı Madde Yeme: Hayvanların ahşap çitleri, demirleri kemirmesi veya altlığı yemeye çalışması kaba yem açlığının en net işaretidir.

Eğer bu belirtileri görüyorsanız, hayvanların önüne serbest olarak kaliteli buğday veya arpa samanı açmak ve kesif yem oranını kademeli olarak düşürmek ilk saha müdahalesidir. İleri derecede asidoz vakalarında ise rasyon değişikliğini mutlaka reçeteli takviyelerle desteklemek üzere serbest veteriner hekiminize danışmalısınız.

Kaba Yem Stok Planı ve Ahır Ekonomisi

Besi işletmesinde saman ve kaba yem, sadece acil ihtiyaç olduğunda çevre tarlalardan günübirlik tedarik edilecek bir girdi değildir. Dönem ortasında samansız kalmak veya kalitesiz, küflü balyalara mecbur olmak tüm besi sürecinizi sekteye uğratır.

Besiye 100 baş dana aldığınızı ve ortalama 200 gün besi yapacağınızı varsayalım. Her hayvanın günde ortalama 1,5 kg kuru kaba yem tükettiği bir senaryoda, dönem boyunca en az 30 ton kaliteli kaba yeme ihtiyacınız olur. Nem, dağılma ve dökülme paylarını da katarak stoğunuzu önceden bağlamanız gerekir. Kış öncesi ihtiyaç planlaması yapmak için kış için kaba yem stoğu nasıl planlanır rehberimizi inceleyebilirsiniz.

Büyük ahırlarda saman, silaj ve yoncanın stok miktarlarını düzenli tutmak oldukça zorlaşabilir. İşletmenizdeki balya girişlerini, kaba yem tüketim hızını ve parti bazında fireleri kaybetmemek adına kaba yem yönetimi araçlarından faydalanabilirsiniz. AnızPro ile depodaki saman balyalarının adedini ve türünü kaydederek yem karma vagonuna giren her partiyi güncel olarak telefonunuzdan takip edebilirsiniz.

Sonuç: Karlı Besi Sağlıklı İşkembe ile Mümkündür

Besi danalarını yalnızca tahılla besleyip kaba yemi minimuma indirmek kısa vadede hızlı bir canlı ağırlık artışı vaat ediyor gibi görünse de, ortaya çıkan asidoz, karaciğer apseleri ve ayak problemleri karkas randımanını ve işletme karını yerle bir eder.

Beside saman oranını canlı ağırlığa ve döneme uygun şekilde ayarlamak, partikül boyutunu 3-7 cm aralığında tutmak ve geviş getirmeyi kesintisiz izlemek besicilikte sürdürülebilir başarının temel anahtarıdır. Yem ambarınızda yeterli ve kaliteli lif kaynağı bulundurmayı ihmal etmeyin.

Sık sorulan sorular

Besi danasına hiç saman vermeden sadece besi yemiyle besleme yapılır mı?

Hayır, geviş getiren hayvanların anatomisi gereği rasyonda belirli bir lif kaynağı bulunmak zorundadır. Saman veya kaba yem tamamen kesilirse hayvanlar kısa sürede asidoza girer, yemden kesilir ve ölümcül tırnak ya da karaciğer problemleri yaşar.

Besi bitiriş döneminde dana başına günlük ne kadar saman verilmelidir?

Bitiriş döneminde rasyondaki kaba yem oranı düşse de, hayvan başına günlük en az 1,0 ila 1,5 kg arasında kaliteli, kıyılmış saman verilmesi işkembe sağlığının korunması için şarttır.

Samanın ince toz halinde öğütülüp rasyona karıştırılması doğru mudur?

Doğru değildir. Samanın sindirimdeki asıl görevi fiziksel etkinliğiyle işkembe duvarını uyarmak ve geviş getirmeyi tetiklemektir. Toz haline getirilmiş saman bu mekanik etkiyi sağlayamaz ve asidozu önleyemez.

Saman yerine tamamen mısır silajı kullanılabilir mi?

Mısır silajı kaliteli bir kaba yemdir ancak yüksek nem ve nişasta içeriği nedeniyle tek başına saman kadar etkili bir fiziksel lif yapısı sunmayabilir. Silaj kullanılan besi rasyonlarında da geviş getirmeyi desteklemek için belirli oranda kuru saman veya kuru ot eklenmesi önerilir.

AnızPro ile

Saman, yonca ve silaj stoku türüne göre ayrı, tek ekranda görünsün.

AnızPro’da kaba yem stokunu saman, kuru ot, yonca ve silaj olarak ayrı tutarsınız; tarla sayımı, sevkiyat ve depo giriş-çıkışı aynı kayıtta ilerler.

İlgili yazılar